Alle afleveringen

Jelle Brandt Corstius begint zijn reis in Nizjni Novgorod, een miljoenenstad aan de Volga, ook wel het Detroit van Rusland genoemd. Hier staat de autofabriek GAZ, waar de beroemde Russische Volga wordt gemaakt. Tenminste tot voor kort, want nu is het crisis en regent het ontslagen. Jelle spreekt met de fabrieksarbeiders van toen en nu. Ook loopt hij mee met een demonstratie van communisten, zingt in een fabriekskoor en gaat ’s nachts stappen met jonge gefortuneerde Russen. De aloude strijd tussen het communisme en kapitalisme uit zich in Rusland steeds meer in onbegrip tussen de oude en de nieuwe generatie Russen.

Russisch perspectief en het ideologisch vacuüm, wordt opnieuw een relatief onbekende kant van Rusland belicht. Dzerzhinsk is één van de tien meest vervuilde steden in de wereld. In Sovjettijd was het een gesloten stad waar chemische wapens werden geproduceerd, nu staan er haarlakfabrieken. Het afval van toen (en nu) stapelt zich op en zorgt voor ernstige vervuiling van de bodem en de omliggende meren. De levensverwachting is hier gemiddeld 42 jaar. Maar niemand schijnt zich er echt om te bekommeren, op een paar bezorgde burgers na. Jelle spreekt met bewoners die beweren dat ze kunnen ruiken bij welke tramhalte ze zijn. Hij wordt door een milieuactivist meegenomen naar illegale vuilstortplaatsen en vist met de lokale vissers in een vervuild meer.

Volgograd, het voormalige Stalingrad, heeft in Rusland de status van een heldenstad. Hier zijn miljoenen mannen gesneuveld, de vrouwen moesten na de oorlog vaak alleen verder. Wie is zij, de Russische vrouw? Jelle bezoekt een geboortehuis, waar vrouwen zich zielsalleen door een bevalling worstelen. Hij ontmoet een vrouwelijke veteraan van de Strijd om Stalingrad en spreekt met vrouwen die hun geluk elders bij een buitenlandse man willen zoeken. ’s Nachts bezoekt Jelle een stripteasetent van Volgograd en spreekt daar met een paaldanseres.

Moskou wordt de laatste jaren steeds vaker opgeschrikt door moorden op kritische journalisten en andersdenkenden. Op de herdenking van de moord op Anna Politkovskaja spreekt Jelle met mensen die dit niet langer kunnen en willen verdragen. Censuur in Rusland beperkt zich niet tot de journalistiek, op alle mogelijke gebieden worden mensen bedreigd en tegengewerkt. Julia bijvoorbeeld is een dissidente die volgens beproefd Sovjetrecept in een psychiatrische inrichting dreigt opgenomen te worden. Een bekende moderne kunstcurator moet zich voor een tentoonstelling in de rechtbank verantwoorden, tegenover een corrupt justitieapparaat. Een milieuactiviste vecht onder dreiging van levensgevaar om het behoud van een stukje bos.

St. Petersburg is de stad waar in 1917 de Russische Revolutie uitbrak. Lenin arriveerde er vanuit Zwitserland om zijn beroemde toespraak te houden die de revolutie inluidde. De stad werd naar aanleiding daarvan herdoopt tot Leningrad. Op de plek waar Lenin zijn toespraak hield, stond ooit het oudste beeld van Lenin. Nu is dat weg. Waarheen? Wat is er mee gebeurd? Op de puinhopen van die ene ideologie die gedurende de laatste eeuw in Rusland alle ideologische ruimte in haar greep had, probeert de jeugd van nu naarstig ergens anders zijn toevlucht te zoeken. Dwalend door St. Petersburg ontmoet Jelle rechtse en linkse extremisten, anarchisten en nog meer moeilijk te definiëren groepen. Verwarring lijkt de grootste gemene deler… En te midden van deze verwarring vindt Jelle het beeld van Lenin weer terug op een industrieterrein net buiten St. Petersburg, klaar om gerestaureerd te worden.

Dat Russen van een borrel houden is bekend. Wodka is de nationale drank en waar je komt, gewild of ongewild, met vrienden of vreemden, voor een wodkaatje of twee wordt altijd wel een aanleiding gevonden. Behalve voor verbroedering, zorgt wodka ook voor veel verdriet. In de stad Vologda gaat Jelle Brandt Corstius op onderzoek uit naar de vele tradities die de wodka omgeven. Hij gaat op bezoek bij iemand die zijn eigen wodka stookt en proeft in een lokale wodkafabriek. Jelle spreekt een verslaafd jong stel dat naarstig probeert te ontkomen aan de lange geschiedenis van drinkende opa’s en vaders. Een bejaard stel uit een naburig dorp vertelt Jelle hoe het vroeger was en hoe de drank de dorpelingen al jaren in een destructieve greep houdt. Ondertussen drinkt Jelle een wodka mee met ijsvissers.

Het Russische leger is voor elk Rus van een grote waarde. Russen zijn trots op hun overwinningen. De geschiedenis liegt er niet om. Vele vijandelijke krijgsheren in Rusland stuitten op de weerbarstigheid van het Rode Leger. Of dat door de krijgskunst en vastberadenheid van de Russische soldaten komt, of door de eindeloze toevoer van kanonnenvlees is de vraag. In Rusland bestaat de dienstplicht nog steeds en ontgroening van de nieuwkomers is een nationaal drama dat jaarlijks veel slachtoffers eist. In Moermansk bezoekt Jelle Brandt Corstius het Soldaten Moeders Comité waar bezorgde moeders hun zonen proberen te redden. Hij drinkt met oorlogsveteranen op de gesneuvelde strijdmakkers, en spreekt een moeder wiens zoon zelfmoord pleegde na wrede ontgroeningspraktijken tijdens zijn dienst.

In deze laatste aflevering van Van Moskou tot Moermansk neemt Jelle Brandt Corstius na 4 jaar afscheid van ‘zijn’ Rusland. Hij bezoekt mensen en plekken die illustratief zijn voor de manier waarop hij Rusland heeft leren kennen. Zo neemt hij ons mee de Moskouse metro in, die een maatschappij op zichzelf vormt. Met zijn huisbaas bezoekt Jelle een Russisch-Orthodoxe mis, een lang geleden gedane belofte die Jelle eindelijk inlost. We volgen hem tijdens een bezoek aan een opvanghuis voor arme Russen, pal tegenover het huis van de burgemeester die er al tijden alles aan doet om het daar weg te krijgen, omdat zijn uitzicht erdoor bedorven wordt.